Güvenli Bağlanma Nedir? Özellikleri ve Nasıl Geliştirilir

Güvenli Bağlanma Nedir?

Güvenli bağlanma, yakın ilişkilerde düşük bağlanma kaygısı ile düşük kaçınmanın bir arada bulunduğu bir örüntüdür. Yani kişi ne terk edilme korkusuyla sürekli tetiktedir ne de yakınlaştığında boğulup geri çekilir. Yakınlık ona iyi gelir, kısa süreli ayrılıklar ise onu paniğe sürüklemez.

Bu stile sahip biri için ilişki, sürekli izlenmesi gereken bir radar ekranı değildir. Partnerinin sesindeki küçük bir ton değişikliği ya da geç gelen bir mesaj, içeride bir alarmı devreye sokmaz. Çünkü zihninde çok eskiden yerleşmiş sessiz bir varsayım vardır. “Ben sevilmeye değerim, ihtiyacım olduğunda biri gelir ve yakınlık güvenlidir.” Güvenli bağlanmanın çekirdeği bu cümledir.

Bu stil, dört temel bağlanma stilinden yalnızca biridir. Ama diğerlerinden bir farkı vardır. Kaygılı, kaçıngan ve korkulu-kaçıngan örüntüler yakınlığın riskine karşı geliştirilmiş korunma biçimleriyken, güvenli bağlanmada böyle bir zırha ihtiyaç duyulmamıştır. Kişi kalkanını indirmiş değildir. Onu hiç kuşanmak zorunda kalmamıştır.

Güvenli bağlanan biri bağımsızlığını da yakınlığını da kaybetmekten korkmaz. Kendi hayatı, arkadaşları ve ilgi alanları vardır. Aynı zamanda bir “biz” kurmaktan da kaçmaz. Onun için “ben” ile “biz” birbiriyle yarışan iki şey değildir. İkisi aynı evde, ayrı ayrı odalarda rahatça yaşayabilir.

Güvenli Bağlanan Biri İçeriden Ne Hisseder?

Güvenli bağlanmayı çoğu zaman dışarıdan tanırız. “Dengeli biri” deriz, “çok rahat” deriz. Oysa asıl farkı yaratan şey içeride olan bitendir.

Partneri bir gün mesafeli davrandığında güvenli bağlanan kişi de bunu fark eder. Ama zihni hemen en kötü senaryoya koşmaz. “Bugün yorgun olabilir” diye düşünebilir. Merak ederse sorar. Bir sorun varsa konuşmaktan çekinmez. Çünkü içinde bir konuşmanın ilişkiyi bitireceğine dair bir korku yoktur. Aksine, konuşmanın ilişkiyi onaracağına dair sessiz bir güven vardır.

Böyle biri için yakınlık, kendini kaybetme riski taşımaz. Birine ihtiyaç duymak zayıflık sayılmaz. Savunmasız kalmak tehlikeli görünmez. Bu iç güven sayesinde güvenli bağlanan kişi sever, sevilir ve bunu yaparken kendisi olmaya devam eder. En zor sanatlardan biridir bu. Birine yaklaşırken kendinden uzaklaşmamak.

Güvenli Bağlanmanın Temel Özellikleri

Güvenli bağlanmayı ayakta tutan birkaç temel nitelik vardır. Bunlar tek tek uygulanan davranış kuralları değildir. Kişinin yakınlığa yaklaşma biçiminden anlaşılan genel bir tutumdur.

• Duygusal güvenlik. En kırılgan halini gösterdiğinde bunun ileride kendisine karşı bir silaha dönüşmeyeceğini bilir. Bu yüzden açık olmaktan korkmaz.
• İhtiyaçları açıkça ifade edebilme. “Sana ihtiyacım var” ya da “bu beni üzdü” demek onun için riskli bir cümle değildir. İhtiyacını ne bastırır ne de büyütür.
• Sağlıklı sınır koyabilme. Hayır diyebilir, kendi alanını koruyabilir. Bunu yaparken ilişkiyi kaybetme korkusu yaşamaz.
• Onarıma açıklık. Kırıcı bir şey söylediğinde geri dönüp “özür dilerim, bu haksızlıktı” diyebilir. Kırgınlıkları biriktirip ilk fırsatta yüze vurmaz.
• Yakınlık ve özerklik dengesi. Hem birlikte olmaktan hem kendi başına vakit geçirmekten rahatsız olmaz. Partnerinin ayrı alanını da bir ihanet gibi okumaz.
• İyi niyet varsayımı. Aksi ortaya çıkmadıkça partnerinin kendisine zarar vermek istemediğini varsayar. Her davranışı şüpheyle taramaz.

Bu maddeleri okurken bir yerlerde kendinizi bulmadıysanız endişelenmeyin. Güvenli bağlanma bir sınav değildir. Çoğu insan bu niteliklerin bazılarını taşır, bazılarında zorlanır. Önemli olan tek tek anlar değil, genel eğilimdir.

Güvenli Bağlanma Nasıl Gelişir?

Güvenli bağlanmanın temelleri çoğu zaman erken çocuklukta atılır. Bir bebeğin en temel ihtiyacı kendini güvende hissetmektir. Bakım veren, çocuğun ihtiyaç anında yeterince tutarlı biçimde yanında olduğunda çocuk çok değerli bir şey öğrenir. “İhtiyacım olduğunda biri gelir. Ben önemliyim. Dünya güvenilir bir yer.”

Bağlanma kuramının kurucusu John Bowlby buna güvenli üs adını verdi. Küçük bir çocuğun oyun parkında yaptığını düşünün; annesinden uzaklaşıp kaydırağa gider, arada dönüp bakar, o hala oradaysa daha uzağa gider. Güvenli üs, çocuğu yerinde tutan bir zincir değildir. Tam tersine, ona uzaklaşma cesareti veren şeydir. Mary Ainsworth’ün “Yabancı Durum” deneyinde bu örüntüyü ilk kez sistematik biçimde gözlemledi. Güvenli bağlanan çocuk ayrılıkta üzülüyor, ama dönüşte yatışıp yeniden oyuna dönebiliyordu.

Burada önemli bir yanlış anlamayı düzeltmek gerekir. Güvenli bağlanma kusursuz bir ebeveynliğin ürünü değildir. Zaten öyle bir ebeveynlik yoktur. Belirleyici olan bakım verenin her an mükemmel olması değil, yeterince tutarlı ve onarıma açık olmasıdır. Anne baba hata yaptığında bunu telafi edebiliyorsa, çocuk da kırılmanın onarılabilir bir şey olduğunu öğrenir. Aslında güvenli bağlanmayı kuran şey hatasızlık değil, hatadan sonra geri dönebilmektir.

Şunu da eklemek gerekir. Bağlanma stili tek bir olaya ya da yalnızca anne baba tutumuna indirgenemez. Mizaç, ailenin içinde bulunduğu koşullar, kültür ve sonraki ilişki deneyimleri de bu örüntünün gelişiminde rol oynar. Güvenli bağlanma sabit bir kişilik tipi de değildir. Koşullara göre esneyebilen bir eğilimdir.

Güvenli Bağlanma Diğer Stillerden Nasıl Ayrılır?

Güvenli bağlanmayı en net biçimde, güvensiz örüntülerle yan yana koyduğumuzda tanırız. Buradaki fark kişinin iyi ya da kötü olmasında değildir. Yakınlık karşısında sinir sisteminin yıllar önce öğrendiği tepkidedir.

Sağ sütundaki tepkiler birer kusur değildir. Yakınlığın her an kaybedilebileceğini ya da tehlikeli olduğunu öğrenmiş bir sinir sisteminin anlaşılır korunma çabalarıdır. Bu iki güvensiz uçtan biri terk edilmekten, diğeri yutulmaktan korkar. İkisini daha yakından tanımak isterseniz yakınlığı kovalayan kaygılı bağlanmayı ve mesafeye sığınan kaçıngan bağlanmayı ayrı yazılarda ele aldım. Bu iki korkuyu aynı bedende taşıyan tabloyu ise korkulu-kaçıngan bağlanma yazısında inceledim.

Güvenli Bağlanma Sonradan Kazanılır mı?

Belki de bu yazının en umut verici kısmı burasıdır. Evet, kazanılabilir. Güvensiz bir bağlanmayla büyümüş olmak bir kader değildir. İnsan doğru farkındalık ve doğru deneyimlerle zamanla daha güvenli bir bağlanma biçimine geçebilir. Literatürde buna “kazanılmış güvenli bağlanma” denir.

Bunun anlamı şudur. Çocukluğu güvensizlikle geçmiş biri bile, yetişkinlikte güvenli bir bağ deneyimledikçe içindeki o eski “yakınlık tehlikelidir” varsayımını yavaş yavaş gözden geçirebilir. Değişim bazen tutarlı bir partnerle, bazen terapötik bir ilişkinin içinde, bazen de kişinin kendi iç dünyasıyla yaptığı çalışmayla gelir.

Bağlanma güvenliğinin kişiye ne kazandırdığını araştırmacılar uzun yıllardır inceliyor. Yetişkin bağlanma sistemi üzerine yapılan kapsamlı bir derleme, güvenli bağlanan kişilerin zorlukla baş ederken daha esnek stratejiler kullandığını ve bu güvenliğin yaşam boyu güçlendirilebildiğini ortaya koyuyor.

Bu değişim çoğu zaman büyük bir kararla değil, üst üste binen küçük deneyimlerle olur. Bir duvar örülürken tuğlaların tek tek konması gibi. Süreç, düşünce ve davranış arasındaki bağların yapılandırılmış biçimde ele alındığı bilişsel davranışçı terapi gibi yaklaşımlarla desteklenebilir. Terapide amaç kişiye “güvenli” etiketi yapıştırmak değildir. Yakınlığı tehdit gibi okuyan otomatik düşünceleri fark etmesine ve daha esnek ilişki davranışları geliştirmesine yardımcı olmaktır.

Güvenli Bağlanmayı Geliştirmenin Yolları

Güvenli bağlanma bir gün varılan bir istasyon değildir. Her gün biraz daha aşinalık kazanılan bir yoldur. İşte bu yolu besleyen birkaç temel tutum.

• İçindeki alarmı tanı. Yakınlık arttığında ya da bir belirsizlik doğduğunda içeride ne uyanıyor? Terk edilme korkusu mu, kaçma isteği mi? O anı fark etmek, otomatik tepki vermeden önce durabilmenin ilk adımıdır.
• İhtiyacını küçük dozlarda ifade et. Bir şeye ihtiyacın olduğunda bastırmak yerine sakin ve açık biçimde söylemeyi dene. Yakınlığa tolerans, tıpkı bir kas gibi çalıştıkça gelişir.
• Güvence aramak yerine güveni besle. Sürekli “beni seviyor musun” diye sormak kısa süreli rahatlatır. Ama belirsizliğe dayanma becerini zamanla zayıflatır. Bunun yerine var olan kanıtları görmeyi ve içinde tutmayı dene.
• Kendi payını görebil. Her tartışmada suçlanacak birini aramak yerine “benim bu döngüdeki rolüm ne” diye sorabilmek, ilişkinin yönünü değiştirir.
• Güvenli bağların içinde kal. Değişim çoğu zaman tutarlı ve öngörülebilir ilişkilerin içinde olur. Sürekli gelgitli bir ilişki, güvenli birini bile zamanla tedirgin edebilir.
• Kendi değerinle çalış. Güvenli bağlanmanın altında çoğu zaman “ben sevilmeye değerim” inancı yatar. Bu inancın nasıl güçlendirilebileceğini özgüven ve özdeğer yazısında ayrıca ele aldım.

Bu çabanın karşılığı yalnızca daha sakin bir iç dünya değildir. Güvenli bir zemin kurulduğunda ilişkinin genel iklimi de değişir. Yakınlığın tehdit değil, sığınılabilecek bir liman olarak yaşandığı sağlıklı bir ilişkinin temelinde çoğu zaman tam da bu güven durur.

Güvenli Bağlanan Biri Hiç Sorun Yaşamaz mı?

Bu, konuşurken en sık karşılaştığım yanlış anlamalardan biri. Güvenli bağlanma bir muskadan ibaret değildir. Güvenli bağlanan biri de kıskanır, kırılır, bazen haksızlık eder. Aldatılırsa sarsılır. Uzun bir belirsizlik yaşarsa tedirgin olur.

Fark, duyguların yokluğunda değil, o duygularla ne yapıldığındadır. Güvenli bağlanan kişi kıskandığında partnerinin telefonunu karıştırmak yerine bunu konuşmayı dener. Kırıldığında küsüp haftalarca susmak yerine söyler. Yani duygu aynıdır, o duyguya verilen yanıt farklıdır.

İkinci bir yanlış anlama da şudur. Güvenli bağlanmak, her ilişkinin yürüyeceği anlamına gelmez. İki insan uyumsuz olabilir, hayattan bekledikleri örtüşmeyebilir. Güvenli bağlanan biri böyle bir durumda ilişkiyi zorla ayakta tutmaz. Sınırını koyar, gerekiyorsa ayrılır. Bunlar ve benzeri zorlanmalar, en sık görülen ilişki sorunlarını ele aldığım rehberde daha ayrıntılı olarak duruyor.

Ne Zaman Bir Uzmandan Destek Almalı?

Herkes zaman zaman ilişkilerde tedirgin olur ya da geri çekilir. Bu tek başına bir sorun değildir. Ancak bazı işaretler bir uzmanla çalışmanın yararlı olacağını gösterir. Aynı güvensiz örüntünün ilişkiden ilişkiye tekrar etmesi, sürekli bir yalnızlık ya da güvensizlik hissi taşımak, yakınlaşma korkusunun istediğiniz ilişkiyi kurmanızı sürekli engellemesi bunlardan bazılarıdır.

Bu örüntülerin bir kısmının sizde olması tek başına bir tanı anlamına gelmez. Mesafeli, tetikte ya da fazla kontrollü bir görünüm sergilemek de tek başına bir kişilik bozukluğu tanısı anlamına gelmez. Bağlanma stili bir hastalık değildir. Zor koşullara verilmiş, anlaşılır bir uyum tepkisidir. Yine de bu örüntü sizi yoruyorsa, bir uzmanla çalışmak değişimi belirgin biçimde kolaylaştırır.

Bu Yazı Kime Yardımcı Olur, Kime Yetmez?

Bu yazı; kendi bağlanma biçimini merak eden, güvenli bağlanmanın neye benzediğini görmek isteyen ve o yöne doğru ilerlemeyi düşünen herkese yardımcı olabilir. Güvenli bağlanmanın çerçevesini tanımak, kendi eğiliminizi fark etmeyi ve gerekiyorsa doğru desteğe yönelmeyi kolaylaştırır.

Ancak bu bir öz-yardım rehberidir, terapinin ya da bir tanı sürecinin yerini tutmaz. Devam eden bir travma, ağır bir depresyon ya da tekrar eden yıkıcı ilişkiler söz konusuysa bir yazıyı okumak yeterli olmaz. Böyle durumlarda vakit kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir.

Güven, Sonradan da Öğrenilebilir

Güvenli bağlanma bazıları için doğal bir başlangıç noktasıdır. Ama bir varış noktası olarak da erişilebilir. Çocukluğunuz size yakınlığın güvensiz olduğunu öğrettiyse, bu sizin kaderiniz değildir. Bir zamanlar sizi koruyan o eski refleksin yerini, zamanla daha sakin ve güvenli bir bağ alabilir.

Kimse tek bir günde güvenli bağlanmaya geçmez. Ama her seferinde biraz daha kalabilirsiniz. Kaçmak istediğiniz anda bir dakika daha durabilirsiniz. Susmak istediğiniz anda tek bir cümle söyleyebilirsiniz. Güven, tam da bu küçük tekrarların üzerinde büyür.

Bu yolculuk çoğu zaman tek başına zordur. Çünkü insan, içinde bulunduğu örüntünün tamamını içeriden göremez. Tarafsız bir bakış, düğümün nerede oluştuğunu ve değişimin nereden başlayabileceğini görünür hale getirir. Yakınlıkla daha güvenli bir bağ kurmak istiyorsanız, Kadıköy’deki merkezimde yüz yüze görüşebilir, farklı bir şehirde ya da yurt dışındaysanız online seanslarla ilerleyebiliriz. Süreç ve uygunluk hakkında bilgi almak için e-posta yoluyla iletişime geçebilirsiniz.

Klinik Psikolog Burak Uçkun