Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir? OKB Tedavisi

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?

Obsesif kompulsif bozukluk, kişinin zihnine istem dışı giren, rahatsız edici ve tekrarlayan düşüncelerle (obsesyonlar) ve bu düşüncelerin yarattığı yoğun kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlı davranışlarla (kompulsiyonlar) karakterize bir ruhsal bozukluktur. Toplumda her yüz kişiden yaklaşık iki ya da üçünde görülür. Yani sanıldığından çok daha yaygındır.

OKB’yi anlamanın anahtarı şu noktada gizlidir. Bu, özünde bir kaygı ve kuşku bozukluğudur. Kişi, mantığıyla bu düşüncelerin abartılı ya da anlamsız olduğunu çoğu zaman bilir. Ama bilmek, onları durdurmaya yetmez. İşte OKB’yi sıradan bir alışkanlıktan ya da titizlikten ayıran şey budur. Kişi bu döngünün içinde sıkışıp kalır ve iradesiyle çıkamaz. Güncel tanı sınıflandırmalarında OKB, artık klasik anksiyete bozukluklarından ayrı, kendi başına bir başlık altında ele alınır. Ama kaygıyla olan yakın ilişkisi devam eder ve tedavisi de bu kaygı temelli çerçevede şekillenir.

OKB’nin Kalbindeki Döngü: Neden Kendini Besler?

OKB’yi gerçekten anlamak için, onun bir döngü olduğunu görmek gerekir. Bu döngü dört aşamada işler ve her tur, bir sonrakini güçlendirir.

Birinci aşama obsesyondur. Zihne istem dışı, rahatsız edici bir düşünce girer. Örneğin “ellerim mikrop kaptı” ya da “ocağı açık bırakmış olabilirim”. İkinci aşama kaygıdır. Bu düşünce, kişide dayanılmaz bir tedirginlik ve sıkıntı yaratır. Üçüncü aşama kompulsiyondur. Kişi bu kaygıdan kurtulmak için bir davranış yapar, ellerini yıkar ya da ocağı defalarca kontrol eder. Dördüncü aşama geçici rahatlamadır. Kompulsiyon, kaygıyı kısa bir süre için azaltır ve kişi rahatlar.

İşte tuzak tam burada kurulur. Bu geçici rahatlama, beyne şu mesajı verir. “Demek ki kompulsiyonu yapmak beni kurtardı.” Böylece bir sonraki obsesyon geldiğinde, kompulsiyon yapma ihtiyacı daha da güçlü olur. Kısacası kişi, kaygıdan kurtulmak için yaptığı şeyle, farkında olmadan OKB’yi besler ve büyütür. Bu yüzden OKB kendiliğinden geçmez. Aksine, kompulsiyonlara teslim oldukça derinleşir. Tedavinin asıl hedefi de işte bu döngüyü kırmaktır.

Obsesyon ve Kompulsiyon Ne Demek?

Obsesyon, yani takıntı, kişinin zihnine kendi isteği dışında gelen, tekrarlayan ve rahatsızlık veren düşünce, imge ya da dürtülerdir. Kişi bunları istemez, hatta bunlardan tiksinir. Ama zihninden bir türlü atamaz. Obsesyonların ortak özelliği, yoğun bir kaygı, kuşku ya da tiksinti duygusu yaratmalarıdır.

Kompulsiyon, yani zorlantı, obsesyonun yarattığı bu kaygıyı azaltmak için kişinin yapmak zorunda hissettiği tekrarlı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. El yıkamak, kontrol etmek, saymak ya da içinden belirli cümleleri tekrarlamak bunlara örnektir. Kişi çoğu zaman bu davranışların mantıksız olduğunu bilir. Ama yapmadığında kaygısı o kadar artar ki, kendini yapmak zorunda hisseder. Obsesyon ve kompulsiyon, OKB’nin birbirine kenetlenmiş iki yüzüdür.

OKB Sadece Temizlik Değildir: Görünmeyen OKB Türleri

OKB deyince akla ilk gelen, halk arasında “temizlik hastalığı“ olarak bilinen türdür. Kirlenme ve mikrop bulaşma korkusuyla saatlerce el yıkamak, sürekli temizlik yapmak bu türün belirtileridir. Bu gerçekten de en sık görülen türlerden biridir. Ama OKB’yi yalnızca bundan ibaret sanmak, en büyük yanılgıdır. Çünkü OKB’nin çok daha az bilinen, çok daha gizli ve çoğu zaman çok daha ıstıraplı türleri vardır.

Kontrol OKB’si, en yaygın türlerden biridir. Kapıyı kilitledim mi, ocağı kapattım mı, ütünün fişini çektim mi gibi kuşkularla kişi defalarca geri dönüp kontrol eder. Simetri ve düzen OKB’sinde ise her şeyin belirli bir düzende, simetride ya da “doğru” hissettirecek biçimde olması gerekir, yoksa dayanılmaz bir huzursuzluk doğar.

Asıl gizli kalan ve en çok yanlış anlaşılan türler ise şunlardır. Zarar verme obsesyonlarında kişinin zihnine, sevdiklerine ya da kendine zarar vereceğine dair istenmeyen, korkunç düşünceler gelir. Cinsel ya da dini içerikli obsesyonlarda kişi, değerlerine tümüyle aykırı, sarsıcı düşüncelerle boğuşur. Bir başka önemli tür de Pure O olarak bilinen, dıştan görünen bir kompulsiyonun neredeyse hiç olmadığı, döngünün tamamen zihnin içinde döndüğü OKB biçimidir.

Burada çok önemli bir noktayı vurgulamam gerekir. Bu tür düşüncelere sahip olmak, kişinin gerçekten tehlikeli, kötü ya da sapkın biri olduğu anlamına gelmez. Tam tersine. OKB’li kişi bu düşüncelerden dehşete düşer, çünkü onları asla istemez ve değerlerine tamamen aykırıdır. Bu düşünceleri bu kadar sarsıcı kılan da tam olarak budur. Ne yazık ki bu türleri yaşayan kişiler, utanç ve korku yüzünden yıllarca kimseye söyleyemez ve sessizce acı çeker. Oysa bu da tedavi edilebilir bir OKB biçimidir ve bunu bilmek başlı başına bir rahatlamadır.

OKB Belirtileri Nelerdir?

OKB belirtileri, obsesyonlar ve kompulsiyonlar olmak üzere iki grupta toplanır. En sık görülen obsesyon belirtileri şunlardır:

• Kirlenme, mikrop ya da hastalık bulaşma korkusu
• Bir hata yapıp felakete yol açma kuşkusu, örneğin ocağı açık bırakmak
• Her şeyin simetrik ya da “tam doğru” olması gerektiği hissi
• Kendine ya da başkalarına zarar vermeye dair istenmeyen düşünceler
• Değerlere aykırı, cinsel ya da dini içerikli sarsıcı düşünceler

En sık görülen kompulsiyon belirtileri ise şunlardır:

• Aşırı ve tekrarlayan el yıkama, temizlik ya da duş alma
• Kapı, kilit, ocak gibi şeyleri defalarca kontrol etme
• Eşyaları belirli bir düzene ya da simetriye sokma
• Sayma, ya da içinden belirli sözcükleri, duaları tekrarlama
• Sürekli güvence arama, aynı soruyu tekrar tekrar sorma

Bu belirtilerin OKB sayılabilmesi için, kişinin gününün önemli bir bölümünü, genellikle günde bir saatten fazlasını almalı ve yoğun bir sıkıntıya ya da işlevsellik kaybına yol açmalıdır.

OKB ile OKKB Arasındaki Fark

Sıkça karıştırılan iki kavram vardır. Obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ve obsesif kompulsif kişilik bozukluğu (OKKB). İsimleri benzese de bunlar birbirinden oldukça farklı iki durumdur.

OKB’de kişi, istem dışı gelen takıntılı düşüncelerden ve bunları yatıştırmak için yaptığı davranışlardan rahatsızdır. Bu düşünce ve davranışların mantıksız olduğunun genellikle farkındadır ve onlardan kurtulmak ister. OKKB’de ise durum farklıdır. OKKB (Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu), bir düşünce döngüsü değil, bir kişilik yapısıdır. Kişi aşırı derecede düzenli, kuralcı, mükemmeliyetçi ve kontrolcüdür. Ama OKB’linin aksine, bu özellikleri bir sorun olarak görmez. Aksine, doğru ve gerekli olduğuna inanır. Bu yüzden OKKB’li kişi rahatsızlığının farkında olmakta zorlanır, çünkü sorunu kendinde değil, standartlarına uymayan çevresinde arar.

OKB Neden Olur?

OKB’nin tek bir nedeni yoktur. Biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin birleşiminden doğduğu düşünülür. Genetik yatkınlık önemli bir rol oynar. Ailesinde OKB öyküsü olanlarda görülme olasılığı daha yüksektir. Beynin belirli bölgeleri arasındaki iletişimde ve serotonin gibi ileti maddelerinin işleyişinde rol oynayan farklılıkların da OKB ile ilişkili olduğu düşünülür.

Psikolojik açıdan, belirli düşünce biçimleri OKB’ye zemin hazırlar. Özellikle abartılı sorumluluk duygusu, belirsizliğe tahammülsüzlük ve düşüncelere gereğinden fazla anlam yükleme eğilimi belirleyicidir. OKB’li kişi, aklına gelen istenmeyen bir düşünceyi “madem aklıma geldi, demek ki önemli ya da tehlikeli” diye yorumlar. Oysa istenmeyen düşünceler herkesin zihnine gelir. Farkı yaratan, bu düşüncelere yüklenen anlam ve verilen tepkidir. Çevresel açıdan ise yoğun stres, travmatik yaşantılar ya da önemli yaşam değişiklikleri, yatkınlığı olan kişilerde OKB’yi tetikleyebilir ya da şiddetlendirebilir.

Bunlara ek olarak, eşyaları atmakta aşırı güçlük çekmeyle seyreden istifçilik de uzun yıllar OKB’nin bir parçası sayılmış, günümüzde ayrı bir tanı olarak ele alınan bir tablodur.

“Ben Biraz OKB’liyim” Demek Doğru mu?

Günlük hayatta titizliğini ya da düzen sevgisini anlatmak için “bende biraz OKB var” diyen çok insan vardır. Oysa bu ifade, hem yanlış hem de gerçek OKB yaşayanlara haksızlıktır. Düzenli olmayı sevmek, temizliğe önem vermek ya da işini titiz yapmak bir bozukluk değildir. Bunlar çoğu zaman olumlu, işlevsel özelliklerdir.

OKB ise bir tercih ya da huy değildir. Kişinin isteği dışında yaşadığı, ona acı veren ve hayatını kısıtlayan bir bozukluktur. Aradaki en net sınır işlevselliktir. Düzenli bir insan, masası dağınık kaldığında rahatsız olur ama hayatına devam eder. OKB’li bir insan ise, kompulsiyonunu yapamadığında dayanılmaz bir kaygı yaşar, gününün saatlerini bu döngüye kaptırır ve işi, ilişkileri, günlük yaşamı belirgin biçimde zarar görür. Yani mesele takıntının varlığı değil, onun hayatı ele geçirip geçirmediğidir. Bu ayrımı bilmek, hem gereksiz endişeyi önler hem de gerçek OKB’yi ciddiye almayı sağlar.

OKB Nasıl Tedavi Edilir?

En önemli mesajla başlayayım. OKB, ne kadar çaresiz hissettirse de tedavi edilebilir bir bozukluktur. Doğru yaklaşımla kişi, döngünün üzerindeki kontrolü yeniden kazanabilir. Tedavinin temelinde psikoterapi, gerektiğinde de ilaç desteği yer alır.

OKB tedavisinde bilimsel etkinliği en güçlü kanıtlanmış yöntem, bilişsel davranışçı terapinin özel bir biçimi olan Maruz Bırakma ve Tepki Önleme yöntemidir. Uluslararası literatürde ERP kısaltmasıyla bilinen bu yaklaşım, OKB tedavisinin altın standardıdır. Mantığı şudur. Kişi, korktuğu duruma kontrollü biçimde maruz bırakılır. Örneğin bir yüzeye dokunur. Ardından, her zaman yaptığı kompulsiyonu yapması, yani ellerini yıkaması engellenir. Bu, başlangıçta kaygıyı artırır. Ama kişi kompulsiyon yapmadan beklediğinde, o dayanılmaz sandığı kaygının bir süre sonra kendiliğinden azaldığını bizzat deneyimler.

İşte bu deneyim, OKB döngüsünü kırar. Çünkü kişi, kompulsiyon yapmadan da kaygının geçtiğini ve korktuğu felaketin gerçekleşmediğini öğrenir. Bu öğrenme tekrarlandıkça, obsesyonların gücü azalır ve kompulsiyona duyulan ihtiyaç ortadan kalkar. Bunun yanında bilişsel çalışmalarla, kişinin istenmeyen düşüncelere yüklediği abartılı anlam da ele alınır. İlaç tedavisi, özellikle serotonin sistemini düzenleyen ilaçlar, orta ve şiddetli tablolarda bir psikiyatristin değerlendirmesiyle sürece eklenebilir ve terapiyi destekler. En iyi sonuçlar çoğu zaman terapi ve gerektiğinde ilacın birlikte kullanıldığı yaklaşımla elde edilir.

OKB ile Yaşamayı Kolaylaştıran Adımlar

Profesyonel tedavinin yanında, OKB ile baş etmeyi destekleyen bazı tutumlar vardır. Bunları tedavinin yerine değil, onu güçlendiren yaklaşımlar olarak görmek gerekir.

En önemlisi, istenmeyen düşünceleri bastırmaya çalışmamaktır. Bir düşünceyi zorla kovmaya çalışmak, paradoksal biçimde onu daha da güçlendirir. Onun yerine, düşüncenin gelip geçmesine izin vermeyi öğrenmek gerekir. İkincisi, güvence arama davranışından kaçınmaktır. Sürekli başkalarına sorup onay almak, kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede döngüyü besler. Düzenli uyku, fiziksel aktivite ve stres yönetimi de genel kaygı düzeyini düşürerek yardımcı olur. Ama en temel adım, utançla mücadele etmektir. OKB, karakter zayıflığı değil, tedavi edilebilir bir bozukluktur. Yaşadıklarınızı bir uzmanla paylaşmak, iyileşmenin ilk ve en cesur adımıdır.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Takıntılı düşünceler ve tekrarlı davranışlar gününüzün önemli bir bölümünü alıyorsa, size yoğun sıkıntı veriyorsa ya da işinizi, ilişkilerinizi ve günlük yaşamınızı kısıtlıyorsa, bir uzmanla görüşmenin zamanı gelmiştir. OKB, kendiliğinden ya da zamanla geçen bir durum değildir. Aksine, ele alınmadığında derinleşme eğilimindedir. Ayrıca sıklıkla depresyon ve diğer anksiyete bozuklukları ile birlikte görülür. Bu da erken müdahaleyi daha da önemli kılar.

OKB’nin ne kadar yorucu ve yalnızlaştırıcı olabildiğini biliyorum. Özellikle kimseye anlatamadığınız türden takıntılarla boğuşuyorsanız, bu yükü tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz. Yaşadıklarınızı yargısız bir ortamda birlikte değerlendirmek ve size uygun bir tedavi planı oluşturmak isterseniz, bana Kadıköy’deki kliniğimden ulaşabilirsiniz. Yüz yüze ya da farklı bir şehirdeyseniz online seanslarla da ilerleyebiliriz. Zihninizin size dayattığı döngüden çıkmak, sandığınızdan daha mümkün.