Bağlanma Stilleri Nelerdir? Güvenli, Kaygılı, Kaçıngan ve Korkulu-Kaçıngan Bağlanma

Bağlanma Stilleri Nedir?

Bağlanma stilleri, bir insanın yakın ilişkilerde nasıl bağ kurduğunu, yakınlığa ve ayrılığa nasıl tepki verdiğini tanımlayan psikolojik örüntülerdir. Çok erken yaşta zihnimizde bir tür “ilişki şablonu” oluşur. Bu şablon, “yakınlık güvenli midir, ihtiyaçlarım karşılanır mı, birine güvenebilir miyim?” gibi sorulara verdiğimiz sessiz cevaplardan doğar.

Psikolojide dört temel bağlanma stili tanımlanır: güvenli, kaygılı, kaçıngan ve korkulu-kaçıngan bağlanma. Bu stiller birer etiket değildir. Daha çok, yakınlık karşısında sinir sistemimizin öğrendiği farklı korunma ve bağ kurma biçimleridir.

Bağlanma Teorisi Nereden Gelir?

Bağlanma kuramının temelini psikiyatr John Bowlby attı. Bowlby, çocuğun kendisine bakan kişiyle kurduğu ilk bağın, ileride kuracağı tüm ilişkilerin zeminini oluşturduğunu öne sürdü. Öğrencisi Mary Ainsworth ise bu fikri “Yabancı Durum” adını verdiği ünlü bir gözlem deneyiyle görünür hale getirdi. Ainsworth, annesinden kısa süreliğine ayrılan çocukların tepkilerini izledi ve birbirinden belirgin biçimde ayrılan bağlanma örüntüleri olduğunu ortaya koydu.

Bu erken çalışmalar çocuk bağlanmasını konu alıyordu. Yetişkin ilişkilerine köprüyü ise Cindy Hazan ve Phillip Shaver kurdu. 1987’de, bu örüntülerin yetişkinlerin romantik ilişkilerinde de sürdüğünü gösterdiler. Birkaç yıl sonra Kim Bartholomew ve Leonard Horowitz, yetişkin bağlanmasını dört kategoriye ayıran ve bugün yaygın olarak kullanılan dört kategorili modeli ortaya koydu: güvenli, saplantılı (kaygılı), kayıtsız-kaçıngan ve korkulu-kaçıngan. Yani partnerinizle kurduğunuz bağın rengi, çoğu zaman çok daha eski bir hikâyenin devamıdır.

Bağlanma Stilleri Nasıl Oluşur?

Bir bebeğin en temel ihtiyacı, kendini güvende hissetmektir. Bakım vereni ihtiyaç anında tutarlı biçimde yanında olduğunda, çocuk şunu öğrenir: “İhtiyacım olduğunda biri gelir, ben değerliyim, dünya güvenli bir yer.” Bu, güvenli bağlanmanın zeminidir.

Bakım verenin tutumu tutarsız, mesafeli, reddedici ya da korkutucu olduğunda ise çocuk başka çözümler geliştirir. Kimi çocuk, sevgiyi kaybetmemek için sürekli tetikte kalmayı öğrenir. Kimi ise ihtiyaçlarını hiç göstermemenin daha güvenli olduğunu keşfeder. Bu erken çözümler zamanla yetişkinlikteki bağlanma stiline dönüşür.

Yalnız burada önemli bir sınırı belirtmek gerekir. Bağlanma stili tek bir olaya ya da yalnızca “anne-baba hatasına” indirgenemez. Mizaç, aile koşulları, kültür ve sonraki ilişkiler de bu örüntünün gelişiminde rol oynar. Ayrıca bağlanma stili bir hastalık ya da tanı değildir. Zor koşullara verilmiş, anlaşılır bir uyum tepkisidir.

Bağlanma Stilimi Nasıl Anlarım?

Bağlanma stilinizi anlamanın en sağlıklı yolu, kendinize kesin bir etiket yapıştırmak değildir. Modern araştırmalar bağlanmayı keskin kutulardan çok, iki temel boyut üzerinden ele alır. Bu iki boyuttaki yeriniz, hangi stile daha yakın olduğunuzu gösterir.

Bağlanma kaygısı: Terk edilme, reddedilme ve yeterince sevilmeme korkusunun ne kadar baskın olduğudur. Yüksek olduğunda kişi ilişkide sürekli bir güvence ihtiyacı duyar.

Yakınlıktan kaçınma: Duygusal yakınlığa, bağımlılığa ve ihtiyaç göstermeye karşı duyulan rahatsızlıktır. Yüksek olduğunda kişi mesafeyi korumayı, kendine yetmeyi tercih eder.

Dört temel bağlanma stili, aslında bu iki eksenin kesişiminde ortaya çıkar.

Bu tablo bir test değildir. Çoğu insan tek bir kutuya tam olarak oturmaz, iki boyut üzerinde bir yerde durur. Yine de kendi eğiliminizi tanımak, örüntünüzü fark etmenin ilk adımıdır.

Dört Temel Bağlanma Stili

Şimdi bu dört stili tek tek ele alalım. Her birinin ayrıntılı olarak işlendiği bir rehbere de ilgili yerden ulaşabilirsiniz.

Güvenli Bağlanma

Güvenli bağlanan kişi, yakınlıkta da yalnız kalmakta da kendini rahat hisseder. Sevildiğine dair temel bir güven taşır. Bu yüzden ne partnerine yapışır ne de ondan kaçar. Anlaşmazlıkları konuşarak çözebilir, ihtiyaçlarını korkmadan dile getirebilir. Güvenli bağlanma bir “kusursuz ilişki” demek değildir. Zorlandığında bile bağın onarılabileceğine duyulan güven demektir.

Kaygılı Bağlanma

Kaygılı bağlanan kişi, yakınlığı yoğun biçimde arzular ama sevildiğinden bir türlü emin olamaz. İçinde sürekli çalan bir “ya beni terk ederse?” alarmı vardır. Bu yüzden onay ve güvence arayışı, kimi zaman da yapışkan davranışlar öne çıkar. Küçük bir belirsizlik bile yoğun bir kaygıyı tetikleyebilir. Bu stilin belirtilerini, nedenlerini ve ilişkilere etkisini ayrı bir yazıda daha ayrıntılı olarak ele aldım.

Kaçıngan (Kayıtsız-Kaçıngan) Bağlanma

Kaçıngan bağlanan kişi bağımsızlığına aşırı değer verir, yakınlaştıkça tedirgin olur. İhtiyaç duymayı güvensiz bulur, bu yüzden duygusal mesafeyi korur. Sevmediğinden değil, incinmekten korktuğu için geri çekilir. Dört kategorili modelde bu, yakınlıktan rahatça uzaklaşabilen “kayıtsız-kaçıngan” örüntüdür. Bu tabloyu ve “yakınlıktan kaçmanın psikolojisini” daha ayrıntılı olarak kaçıngan bağlanma yazısında ele aldım.

Korkulu-Kaçıngan Bağlanma

Korkulu-kaçıngan bağlanma, kişinin bir yandan yakınlık istediği, diğer yandan incinme ve reddedilme korkusuyla bu yakınlıktan geri çekildiği örüntüdür. Kaygı ve kaçınma burada iç içe geçer. Kişi yaklaşır, sonra ürküp uzaklaşır.

Bu dört stil içinde en karmaşık olanı, kaygılı ve kaçıngan uçları aynı anda taşıyan korkulu-kaçıngan (dezorganize) bağlanmadır. Burada sık yapılan bir karışıklığı düzeltmek gerekir. Korkulu-kaçıngan bağlanma, popüler kaynaklarda bazen “dağınık bağlanma” ile eşanlamlı kullanılır. Oysa bu iki kavram farklı araştırma geleneklerinden gelir. Dağınık (dezorganize) bağlanma daha çok çocukluk bağlanması araştırmalarında kullanılan bir örüntüdür. Korkulu-kaçıngan bağlanma ise yetişkin romantik ilişkiler bağlamında tanımlanır. Bu örüntü çoğu zaman erken dönemdeki örseleyici deneyimlerle ilişkilidir. Şunu da eklemek gerekir: bu tür gelgitli davranışların görülmesi, tek başına bir kişilik bozukluğu tanısı anlamına gelmez.

Kaygılı–Kaçıngan Döngüsü Nasıl İşler?

İlişkilerde en sık görülen ve en yorucu örüntülerden biri, kaygılı bir kişiyle kaçıngan bir kişinin bir araya gelmesidir. Bu ikili birbirini adeta manyetik bir çekimle bulur. Döngü çoğu zaman şöyle işler:

• Kaygılı taraf, aradaki mesafeyi bir tehdit gibi algılar.
• Bunu telafi etmek için daha çok temas ve güvence arar.
• Kaçıngan taraf, bu yakınlaşmayı bir baskı gibi algılar.
• Rahatlamak için mesafeyi artırır ve geri çekilir.
• Artan mesafe, kaygılı tarafın alarmını daha da yükseltir.

Sonuçta iki taraf da, diğerinin en çok korktuğu davranışı üretir. Kimse kötü niyetli değildir. Burada çarpışan şey, iki farklı sinir sisteminin öğrendiği iki farklı korunma biçimidir. Bu döngüyü daha yakından anlamak için kaygılı bağlanma ve kaçıngan bağlanma yazılarına bakabilirsiniz. Bu talep–geri çekilme dansı, aynı zamanda en sık yaşanan ilişki sorunlarından biridir.

Çocukluk Bağlanması ile Yetişkin Bağlanması Aynı Şey mi?

Sık karşılaşılan bir karışıklık var. Çocukluk bağlanması ile yetişkin romantik bağlanması, birebir aynı sınıflandırma sistemi değildir. Çocuk bağlanması araştırmaları, bebeğin bakım vereniyle kurduğu bağı gözlemler. Burada güvenli, kaçınmacı, kaygılı-kararsız ve dağınık gibi örüntülerden söz edilir. Yetişkin bağlanması ise romantik ilişkilerdeki yakınlık ve güven deneyimini ele alır ve çoğunlukla dört kategorili yetişkin modeliyle tanımlanır.

İki alan birbiriyle ilişkilidir ama aynı değildir. Çocukluktaki bağlanma örüntüsü, yetişkinlikteki ilişki biçiminin güçlü bir yordayıcısıdır. Ancak onu tek başına, kesin biçimde belirlemez. Arada geçen yıllar, yeni ilişkiler ve kişisel farkındalık bu örüntüyü değiştirebilir. Bu yüzden çocuklukta gözlenen bir davranışı, yetişkin ilişkisine olduğu gibi taşımak doğru olmaz.

Bağlanma Stiliniz Her İlişkide Aynı Olmayabilir

Bağlanma stili sabit bir kişilik tipi değildir. Genel olarak daha kaçıngan olan biri, belirli bir partnerle daha kaygılı davranabilir. Çünkü partnerin tutumu, kişinin bağlanma sistemini farklı biçimde harekete geçirir. Güvenli ve tutarlı bir partner, kaygılı bir kişiyi zamanla daha güvenli bir yere taşıyabilir. Tersine, gelgitli bir ilişki, güvenli birini bile tedirgin edebilir.

Bu yüzden internetteki “sen kesin kaçıngansın” türü kesin etiketlere temkinli yaklaşmak gerekir. İnsanları keskin kutulara değil, iki boyut üzerinde bir yerde düşünmek gerçeğe daha yakındır. Bağlanma stili, kim olduğunuzu değil, yakınlık karşısında öğrendiğiniz bir eğilimi anlatır. Eğilim ise, koşullar değiştikçe değişebilir.

Bağlanma Stili Değişir mi?

Evet, değişebilir. Bağlanma stili sabit bir kader değildir. İnsan; farkındalık, güvenli ilişki deneyimleri ve gerektiğinde terapi desteğiyle zamanla daha güvenli bir bağlanma biçimine geçebilir. Literatürde buna “kazanılmış güvenli bağlanma” denir.

Bu süreçte, yakınlığı tehdit gibi okuyan köklü inançları fark etmek belirleyicidir. Bilişsel Davranışçı Terapi gibi yaklaşımlar, bu otomatik düşünceleri ve onlara eşlik eden davranış kalıplarını görünür kılıp esnetmeye yardımcı olabilir. Değişim çoğu zaman büyük bir kararla değil, küçük ve tekrar eden yeni deneyimlerle gelir.

Bağlanma Stilleri Hakkında Yanlış Bilinenler

Bağlanma konusu popülerleştikçe, etrafında bir yığın yanlış bilgi de dolaşmaya başladı. En sık rastlananları netleştirelim.

• “Kaçıngan bağlanan kişi sevemez.” Yanlış. Kaçıngan biri de sever. Sadece yakınlığın getirdiği bağımlılıktan tedirgin olduğu için mesafeyi korur.
• “Kaygılı bağlanan kişi daha çok sever.” Yanlış. Yoğun kaygı, daha büyük bir sevgi değil, daha büyük bir terk edilme korkusudur.
• “Güvenli bağlanan kişi hiç kıskanmaz.” Yanlış. Güvenli biri de kıskanabilir. Farkı, bu duyguyu kontrol ve baskıya dönüştürmeden konuşabilmesidir.
• “Bağlanma stilimiz yalnızca anneyle ilişkimizden oluşur.” Yanlış. Anne önemli bir figürdür ama tek belirleyici değildir. Baba, diğer bakım verenler, mizaç ve sonraki ilişkiler de rol oynar.
• “Bir test sonucuyla kesin bağlanma stilimiz belirlenir.” Yanlış. Testler bir fikir verir ama kesin bir tanı aracı değildir. Bağlanma bir boyut meselesidir, kesin bir kutu değil.

Ne Zaman Bir Uzmandan Destek Almalı?

Bağlanma örüntünüz ilişkilerinizde tekrar eden kopuşlara, sürekli bir yalnızlık ya da güvensizlik hissine yol açıyorsa, bir uzmandan destek almak en sağlıklı adımdır. Bu yazı, bağlanma stillerini anlamak ve ilk farkındalığı kazanmak isteyen herkese yardımcı olur. Ancak bir yazıyı okumak, terapinin ya da tanı sürecinin yerini tutmaz. Devam eden bir travma, ağır bir depresyon ya da kendine zarar verme düşünceleri söz konusuysa, vakit kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir.

Yakınlık da Öğrenilebilir Bir Dildir

Bağlanma stiliniz, bir zamanlar sizi korumak için geliştirdiğiniz bir dildi. Ama bugün ihtiyaç duyduğunuz yakınlığın önüne geçiyorsa, yeni bir dil öğrenmek mümkündür. Bu yolculuk çoğu zaman tek başına zordur. Çünkü insan, içinde bulunduğu örüntünün tamamını çoğu zaman içeriden göremez. Tarafsız bir bakış, düğümün nerede oluştuğunu ve değişimin nereden başlayabileceğini görünür hale getirir.

Kadıköy’deki merkezimde yüz yüze ya da farklı bir şehirde veya yurt dışındaysanız online seanslarla bu süreçte birlikte çalışabiliriz. Seans süreci ve uygunluk hakkında bilgi almak için e-posta yoluyla iletişime geçebilirsiniz.